Spread the love

ଶ୍ରୀରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରେ ଲବ ଓ କୁଶଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶର ପରବର୍ତ୍ତୀ ବିସ୍ତାର –

ଲବ ଓ କୁଶଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାଜ୍ୟ ବିଭାଜନ

ପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀରାମ ଜଳ ସମାଧି ନେବା ପୂର୍ବରୁ ନିଜର ବିଶାଳ କୋଶଳ ସାମ୍ରାଜ୍ୟକୁ ଦୁଇ ପୁଅଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଭାଜନ କରିଦେଇଥିଲେ।

କୁଶ: ସେ ଦକ୍ଷିଣ କୋଶଳର ଅଧିକାରୀ ହୋଇଥିଲେ। ସେ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତମାଳା ନିକଟରେ କୁଶାବତୀ ନାମକ ଏକ ନୂତନ ନଗରୀ ସ୍ଥାପନ କରି ସେଠାରେ ଶାସନ କରିଥିଲେ।
ଲବ: ସେ ଉତ୍ତର କୋଶଳର ଭାର ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ଲବଙ୍କ ରାଜଧାନୀ ଥିଲା ଶ୍ରାବସ୍ତୀ। କୁହାଯାଏ ଯେ ବର୍ତ୍ତମାନର ପାକିସ୍ତାନରେ ଥିବା ‘ଲାହୋର’ ସହର ଲବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥିଲା।

କୁଶଙ୍କ ବଂଶ ଏବଂ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ-

ରାମାୟଣ ଏବଂ ପୁରାଣ ଅନୁସାରେ, ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ପରେ କୁଶଙ୍କୁ ହିଁ ମୁଖ୍ୟ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ଭାବେ ଗଣାଯାଏ।

ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବୈକୁଣ୍ଠ ଗମନ ପରେ ଅଯୋଧ୍ୟା ଜନଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଇଥିଲା। କିନ୍ତୁ କୁଶ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ପୁନର୍ବାର ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ନିଜର ରାଜଧାନୀ କରିଥିଲେ।
କୁଶଙ୍କ ପରେ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଅତିଥି ରାଜା ହୋଇଥିଲେ। ଅତିଥି ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଏବଂ ନ୍ୟାୟପ୍ରିୟ ଶାସକ ଭାବେ ଜଣାଶୁଣା ଥିଲେ।

ରାମାୟଣ ଏବଂ ବିଶେଷ କରି ମହାକବି କାଳିଦାସଙ୍କ ‘ରଘୁବଂଶମ୍’ ମହାକାବ୍ୟ ଅନୁସାରେ, କୁଶଙ୍କ ପୁତ୍ର ଅତିଥି ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶର ଜଣେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରତାପୀ, ନ୍ୟାୟପ୍ରିୟ ଏବଂ ଆଦର୍ଶ ରାଜା ଥିଲେ। ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ପରେ ତାଙ୍କ ପରି ଗୁଣବାନ ଶାସକ ଭାବେ ଅତିଥିଙ୍କୁ ଗଣନା କରାଯାଏ।

ତାଙ୍କ ବିଷୟରେ କିଛି ମୁଖ୍ୟ ତଥ୍ୟ ଏଠାରେ ଦିଆଗଲା:

୧. ଜନ୍ମ ଏବଂ ନାମକରଣ
କୁଶ ଏବଂ ନାଗକନ୍ୟା କୁମୁଦ୍ୱତୀଙ୍କ ପୁତ୍ର ହେଉଛନ୍ତି ଅତିଥି। ତାଙ୍କ ଜନ୍ମ ସମୟରେ ଋଷିମାନେ ଭବିଷ୍ୟବାଣୀ କରିଥିଲେ ଯେ ସେ ନିଜ ପିତା ଓ ପିତାମହଙ୍କ ଭଳି ଯଶସ୍ୱୀ ହେବେ। ଅତିଥି ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ‘ଯାହାର ଆଗମନ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଶୁଭ’।

୨. ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ
କୁଶଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ, ଅତିଥି ଅଳ୍ପ ବୟସରେ ଅଯୋଧ୍ୟାର ସିଂହାସନ ଆରୋହଣ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସମାରୋହରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା। ବୃଦ୍ଧ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ରାଜନୀତି ଏବଂ ଶାସନ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସହାୟତା କରିଥିଲେ। ସେ ଅତି ଅଳ୍ପ ସମୟ ମଧ୍ୟରେ ଜଣେ କୁଶଳୀ ପ୍ରଶାସକ ଭାବେ ନିଜକୁ ପ୍ରମାଣିତ କରିଥିଲେ।

୩. ଶାସନ ଶୈଳୀ ଓ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ
ରାଜା ଅତିଥିଙ୍କ ଶାସନ କାଳକୁ ‘ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଯୁଗ’ ସହିତ ତୁଳନା କରାଯାଏ:

ପ୍ରଜାବତ୍ସଳ: ସେ ନିଜ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ନିଜ ସନ୍ତାନ ଭଳି ଦେଖୁଥିଲେ। ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ କେହି ଦରିଦ୍ର ବା ଅସହାୟ ନଥିଲେ।
ଧର୍ମପରାୟଣ: ସେ ଅନେକ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତଥା ଋଷିମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଉଥିଲେ। ତାଙ୍କ ସମୟରେ ଅଯୋଧ୍ୟାରେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପରିବେଶ ବଜାୟ ରହିଥିଲା।
ଶୌର୍ଯ୍ୟ: ସେ କେବଳ ଶାନ୍ତିପ୍ରିୟ ନଥିଲେ, ବରଂ ଜଣେ ମହାନ ଯୋଦ୍ଧା ମଧ୍ୟ ଥିଲେ। ଶତ୍ରୁମାନେ ତାଙ୍କ ନାମ ଶୁଣି ଭୟ କରୁଥିଲେ।

୪. ବଂଶର ଗୌରବ ରକ୍ଷା
ଅତିଥି ନିଜ ପିତାମହ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଆଦର୍ଶକୁ ପାଳନ କରିଥିଲେ। କାଳିଦାସଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା ଅନୁସାରେ, ଅତିଥିଙ୍କ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ଏତେ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଥିଲା ଯେ ପ୍ରକୃତି ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ସହଯୋଗ କରୁଥିଲା। ତାଙ୍କ ଶାସନ କାଳରେ ରାଜ୍ୟରେ କୌଣସି ଅକାଳ ମୃତ୍ୟୁ ବା ମଡ଼କ ହେଉନଥିଲା।

ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶର ପରବର୍ତ୍ତୀ ପ୍ରମୁଖ ରାଜା

ରାଜା ଅତିଥିଙ୍କ ପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶର ଧାରା ଅନେକ ପିଢ଼ି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲିଥିଲା। ‘ରଘୁବଂଶମ୍’ ଏବଂ ‘ବିଷ୍ଣୁ ପୁରାଣ’ ଅନୁସାରେ ଅତିଥିଙ୍କ ପରବର୍ତ୍ତୀ କିଛି ପ୍ରମୁଖ ରାଜାଙ୍କ ବିଷୟରେ ସୂଚନା ଏଠାରେ ଦିଆଗଲା:

୧. ନିଷଧ (Nishadha)
ରାଜା ଅତିଥିଙ୍କ ପରେ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ନିଷଧ ସିଂହାସନ ଆରୋହଣ କରିଥିଲେ। ସେ ନିଜ ପିତାଙ୍କ ଭଳି ଜଣେ ଧୈର୍ଯ୍ୟବାନ ଏବଂ ପରାକ୍ରମୀ ଶାସକ ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ନାମ ଅନୁସାରେ ଏକ ପର୍ବତମାଳାର ନାମ ମଧ୍ୟ ‘ନିଷଧ’ ରଖାଯାଇଥିବା କୁହାଯାଏ।

୨. ନଳ (Nala)
ନିଷଧଙ୍କ ପରେ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ନଳ ରାଜା ହୋଇଥିଲେ। (ଧ୍ୟାନ ଦିଅନ୍ତୁ: ଏହି ନଳ, ନୈଷଧୀୟ ଚରିତର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜା ନଳଙ୍କଠାରୁ ଭିନ୍ନ)। ସେ ମଧ୍ୟ ଜଣେ ଧର୍ମପରାୟଣ ଶାସକ ଭାବେ ଜଣାଶୁଣା ଥିଲେ।

୩. ନଭ (Nabhas)
ନଳଙ୍କ ପରେ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ନଭ ରାଜ୍ୟଭାର ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ସେ ନିଜ ଶାସନ କାଳରେ ଅଯୋଧ୍ୟାର ସୁରକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଅଧିକ ସୁଦୃଢ଼ କରିଥିଲେ।

୪. ପୁଣ୍ଡରୀକ ଓ କ୍ଷେମଧନ୍ୱା
ନଭଙ୍କ ପରେ ପୁଣ୍ଡରୀକ ଏବଂ ତାଙ୍କ ପରେ କ୍ଷେମଧନ୍ୱା ରାଜା ହୋଇଥିଲେ। ଏହି ରାଜାମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ରକ୍ଷା କରି ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ସୁଖ-ଶାନ୍ତିରେ ରଖିଥିଲେ।

୫. ଦେବାନୀକ ଓ ଅହିନଗୁ
କ୍ଷେମଧନ୍ୱାଙ୍କ ପରେ ଦେବାନୀକ ରାଜା ହୋଇଥିଲେ। ସେ ଜଣେ ମହାନ ଯୋଦ୍ଧା ଥିଲେ ଏବଂ ଅନେକ ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଜୟୀ ହୋଇଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପରେ ଅହିନଗୁ ରାଜା ହୋଇଥିଲେ, ଯାହାଙ୍କ ଶାସନ କାଳରେ କଳା ଏବଂ ସାହିତ୍ୟର ବିକାଶ ହୋଇଥିଲା।

ଏହି ବଂଶର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟାୟ
ଏହିପରି ଭାବେ ବଂଶାନୁକ୍ରମେ ଅନେକ ରାଜା ଶାସନ କଲେ। ଏହି ବଂଶର କିଛି ଅନ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜା ହେଉଛନ୍ତି:

ହିରଣ୍ୟନାଭ: ସେ ଜଣେ ମହାନ ଯୋଗୀ ଏବଂ ଜ୍ଞାନୀ ରାଜା ଥିଲେ।
ବୃହଦ୍‌ବଳ:

ମହାଭାରତ ଯୁଦ୍ଧ ଓ ବଂଶର ଶେଷ ସମୟ
ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶ ବା ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶ ମହାଭାରତ କାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲିଥିଲା।

କୁହାଯାଏ ଯେ ମହାଭାରତ ଯୁଦ୍ଧ ସମୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶର ରାଜା ଥିଲେ ବୃହଦ୍‌ବଳ। ସେ କୌରବଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ଯୁଦ୍ଧ କରି ଅଭିମନ୍ୟୁଙ୍କ ହାତରେ ନିହତ ହୋଇଥିଲେ।

ମହାଭାରତ ଯୁଦ୍ଧ ସମୟରେ ଅଯୋଧ୍ୟାର ରାଜା ବୃହଦ୍‌ବଳ କୌରବଙ୍କ ପକ୍ଷ ନେବା ପଛରେ କିଛି ପୌରାଣିକ ଏବଂ ରଣନୈତିକ କାରଣ ରହିଥିଲା:

୧. ସାମ୍ରାଜ୍ୟବାଦୀ ସମ୍ପର୍କ ଓ ମିତ୍ରତା

ସେହି ସମୟରେ ଅଯୋଧ୍ୟା (କୋଶଳ ରାଜ୍ୟ) ର କୌରବମାନଙ୍କ ସହ ଘନିଷ୍ଠ ସମ୍ପର୍କ ଥିଲା। ହସ୍ତିନାପୁରର ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ ଶାସନକୁ ଅନେକ ଛୋଟ ବଡ଼ ରାଜ୍ୟ ସ୍ୱୀକାର କରିଥିଲେ। ବୃହଦ୍‌ବଳ ଜଣେ ପରାକ୍ରମୀ ରାଜା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ସମୟର ରାଜନୈତିକ ସମୀକରଣ ଅନୁଯାୟୀ କୌରବ ଶିବିରରେ ରହିବାକୁ ଶ୍ରେୟସ୍କର ମଣିଥିଲେ।

୨. ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରାଜୟ

ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞ ସମୟରେ, ଯେତେବେଳେ ଭୀମସେନ ଦିଗବିଜୟ ପାଇଁ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଯାଇଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ସେ କୋଶଳ ରାଜ୍ୟ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରିଥିଲେ। ସେହି ଯୁଦ୍ଧରେ ବୃହଦ୍‌ବଳ ଭୀମଙ୍କଠାରୁ ପରାସ୍ତ ହୋଇଥିଲେ ଏବଂ ପାଣ୍ଡବଙ୍କୁ କର (Tax) ଦେବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୋଇଥିଲେ। ଏହି ପରାଜୟର ପ୍ରତିଶୋଧ ନେବା ପାଇଁ କିମ୍ବା ପାଣ୍ଡବଙ୍କ ପ୍ରତି ଥିବା ଅସନ୍ତୋଷ ଯୋଗୁଁ ସେ କୌରବଙ୍କ ପକ୍ଷ ସମର୍ଥନ କରିଥିବା କୁହାଯାଏ।

୩. ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୂମିକା ଓ ବୀରଗତି

ବୃହଦ୍‌ବଳ କୌରବ ସେନାର ଜଣେ ପ୍ରମୁଖ ସେନାପତି ଥିଲେ। ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବୀରତ୍ୱର ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲେ:

ଚକ୍ରବ୍ୟୂହ ଭେଦ କରିବା ସମୟରେ ସେ ଅଭିମନ୍ୟୁଙ୍କୁ ପ୍ରବଳ ବାଧା ଦେଇଥିଲେ।
ପରିଶେଷରେ, ଯୁଦ୍ଧର ୧୩ଶ ଦିନରେ ଅଭିମନ୍ୟୁଙ୍କ ସହ ମୁହାଁମୁହିଁ ହୋଇ ସେ ବୀରଗତି ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିଲେ।

ବୃହଦ୍‌ବଳଙ୍କ ପରେ ମଧ୍ୟ କିଛି ପିଢ଼ି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ବଂଶ ଚାଲିଥିଲା।

ବୃହଦ୍‌ବଳଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ବୃହତକ୍ଷୟ (Bruhatkshaya) କୋଶଳର ରାଜା ହୋଇଥିଲେ। ପୁରାଣ ଅନୁସାରେ, ବୃହଦ୍‌ବଳଙ୍କ ପରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ବଂଶ ପ୍ରାୟ ୨୫ରୁ ୩୦ ପିଢ଼ି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶାସନ କରିଥିଲା।

ଏହି ପରବର୍ତ୍ତୀ ବଂଶଧାରା ବିଷୟରେ କିଛି କୌତୁହଳପୂର୍ଣ୍ଣ ତଥ୍ୟ:

୧. ଯୁଦ୍ଧ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସ୍ଥିତି
ମହାଭାରତ ଯୁଦ୍ଧ ପରେ ଯେତେବେଳେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ସମ୍ରାଟ ହେଲେ, ସେତେବେଳେ ସେ ପରାଜିତ ହୋଇଥିବା ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ରାଜକୁମାରମାନଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କର ରାଜ୍ୟ ଫେରାଇ ଦେଇଥିଲେ। ସେହି ଅନୁଯାୟୀ, ବୃହତକ୍ଷୟ ଅଯୋଧ୍ୟାର ଶାସକ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ ଏବଂ ପାଣ୍ଡବଙ୍କ ଅଧୀନରେ ଜଣେ ସାମନ୍ତ ରାଜା ଭାବେ ରହିଥିଲେ।

୨. ଶେଷ ରାଜା ‘ସୁମିତ୍ର’
ଭାଗବତ ପୁରାଣ ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁ ପୁରାଣ ଅନୁସାରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶର ଶେଷ ରାଜା ଥିଲେ ସୁମିତ୍ର। ତାଙ୍କ ବିଷୟରେ ଏକ ଶ୍ଳୋକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ:

“ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁଣାମୟଂ ବଂଶଃ ସୁମିତ୍ରାନ୍ତୋ ଭବିଷ୍ୟତି”
ଅର୍ଥାତ୍: ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶ (ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶ) ସୁମିତ୍ରଙ୍କ ସହ ଶେଷ ହେବ।

କୁହାଯାଏ ଯେ, ମଗଧର ନନ୍ଦ ବଂଶର ଅଭ୍ୟୁଦୟ ସମୟରେ ଅଯୋଧ୍ୟାର ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ବଂଶର ପ୍ରଭାବ ଧୀରେ ଧୀରେ କମିଯାଇଥିଲା।

ପୁରାଣ ଅନୁସାରେ ରାଜା ସୁମିତ୍ରଙ୍କ ପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଶାସନ ଲୋପ ପାଇବା ପଛରେ କୌଣସି ଗୋଟିଏ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦୁର୍ଘଟଣା ନୁହେଁ, ବରଂ କେତେକ ଐତିହାସିକ ଏବଂ ପୌରାଣିକ ପରିସ୍ଥିତି ଦାୟୀ ଥିଲା:

ମଗଧର ସାମ୍ରାଜ୍ୟବାଦ ଓ ମହାପଦ୍ମ ନନ୍ଦ

ଐତିହାସିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଦେଖିଲେ, ସେହି ସମୟରେ ମଗଧର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା ମହାପଦ୍ମ ନନ୍ଦ ସମଗ୍ର ଉତ୍ତର ଭାରତକୁ ନିଜ ଅଧୀନକୁ ଆଣିବା ପାଇଁ ଅଭିଯାନ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ। ସେ ସମୟର ଅନେକ ପ୍ରାଚୀନ କ୍ଷତ୍ରିୟ ବଂଶ (ଯଥା: ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ, କୁରୁ, ପାଞ୍ଚାଳ) କୁ ସେ ପରାସ୍ତ କରିଥିଲେ। ପୁରାଣରେ ତାଙ୍କୁ “ସର୍ବକ୍ଷତ୍ରାନ୍ତକ” (ସମସ୍ତ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କୁ ବିନାଶ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି) ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ସମ୍ଭବତଃ ଏହି ଆକ୍ରମଣ ଯୋଗୁଁ ଅଯୋଧ୍ୟାର ସ୍ଵାଧୀନ ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶୀ ଶାସନ ଶେଷ ହୋଇଥିଲା।

କଳିଯୁଗର ପ୍ରଭାବ

ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ, କଳିଯୁଗର ପ୍ରଭାବ ବଢ଼ିବା ସହିତ ପ୍ରାଚୀନ ଦେବ-ଅଂଶ ସମ୍ଭୂତ ବଂଶଗୁଡ଼ିକର ଶକ୍ତି ହ୍ରାସ ପାଇବାକୁ ଲାଗିଲା। ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶ ତ୍ରେତୟା ଯୁଗରୁ ଚାଲିଆସୁଥିଲା। ସୁମିତ୍ରଙ୍କ ସମୟ ବେଳକୁ ଏହି ବଂଶର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଏବଂ ସାମରିକ ପ୍ରଭାବ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଯାଇଥିଲା।

ବଂଶର ବିଭାଜନ ଓ ଶାଖା ବିସ୍ତାର

ବଂଶ “ଲୋପ ପାଇବା”ର ଅର୍ଥ ଏହା ନୁହେଁ ଯେ ସମସ୍ତେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ। ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି “ଅଯୋଧ୍ୟାର ସିଂହାସନରେ ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶର ଆଧିପତ୍ୟ” ଶେଷ ହେଲା। ସୁମିତ୍ରଙ୍କ ପରେ ଏହି ବଂଶର ଲୋକମାନେ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନକୁ ଚାଲିଗଲେ:

କିଛି ଶାଖା ନେପାଳ ଓ ଉତ୍ତର ଭାରତର ପାହାଡ଼ିଆ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଭାରତର ଅନେକ ରାଜପୁତ ବଂଶ (ଯଥା: ମେୱାଡ଼ର ସିସୋଦିଆ ବଂଶ) ନିଜକୁ ଏହି ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶର ବଂଶଧର ବୋଲି ଦାବି କଲେ।

ଗୌତମ ବୁଦ୍ଧ ଓ ଶାକ୍ୟ ବଂଶ

ଏକ ମାନ୍ୟତା ଅନୁଯାୟୀ, ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶର ଏକ ଶାଖା କପିଳବାସ୍ତୁରେ ‘ଶାକ୍ୟ’ ବଂଶ ଭାବେ ଶାସନ କଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ଭଗବାନ ବୁଦ୍ଧ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ତେଣୁ ବଂଶ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶେଷ ନହୋଇ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ କୂଳ ଓ ଜାତିରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇଗଲା।

ସଂକ୍ଷେପରେ କହିଲେ: ସୁମିତ୍ର ହେଉଛନ୍ତି ସେହି ଶେଷ ରାଜା ଯାହାଙ୍କ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୁରାଣରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ବଂଶାବଳୀ ଲିପିବଦ୍ଧ ଅଛି। ତାଙ୍କ ପରେ ଏହି ବଂଶର କୌଣସି ଜଣେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା ସମଗ୍ର ଭାରତରେ ନିଜର ପ୍ରଭାବ ବିସ୍ତାର କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।

ଭଗବାନ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ବଂଶଧର ବୋଲି ଦାବି କରୁଥିବା କିଛି ପ୍ରମୁଖ ବଂଶ ଓ ଗୋଷ୍ଠୀ ବିଷୟରେ ଜାଣିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କୌତୁହଳପୂର୍ଣ୍ଣ:

୧. ମେୱାଡ଼ର ସିସୋଦିଆ ରାଜବଂଶ (ଉଦୟପୁର)
ରାଜସ୍ଥାନର ଉଦୟପୁର ରାଜପରିବାର ନିଜକୁ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ପୁତ୍ର କୁଶଙ୍କ ବଂଶଧର ବୋଲି ମାନନ୍ତି। ସେଥିପାଇଁ ସେମାନେ ନିଜକୁ ‘ରଘୁବଂଶୀ ହିନ୍ଦୁଆ ସୂର୍ଯ୍ୟ’ ବୋଲି କୁହନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କର ରାଜକୀୟ ପ୍ରତୀକରେ ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଚିହ୍ନ ରହିଥାଏ।

୨. ଜୟପୁରର କଚୱାହା ରାଜବଂଶ
ଜୟପୁରର ପୂର୍ବତନ ରାଜପରିବାର ମଧ୍ୟ ନିଜକୁ କୁଶଙ୍କ ବଂଶଧର ବୋଲି ଦାବି କରନ୍ତି। କୁହାଯାଏ ଯେ ‘କୁଶ’ଙ୍କ ନାମରୁ ହିଁ ‘କଚୱାହା’ ଶବ୍ଦର ଉତ୍ପତ୍ତି ହୋଇଛି। ଏହି ବଂଶର ମହାରାଣୀ ପଦ୍ମିନୀ ଦେବୀ ଏବଂ ତାଙ୍କ ପରିବାର ଏ ସମ୍ପର୍କରେ କିଛି ଐତିହାସିକ ପ୍ରମାଣ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥାପନ କରିଛନ୍ତି।

୩. ଶାକ୍ୟ ବଂଶ (ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ ସହ ସମ୍ପର୍କ)
ଇତିହାସ ଅନୁସାରେ, କପିଳବାସ୍ତୁର ଶାକ୍ୟମାନେ ନିଜକୁ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶୀୟ ବୋଲି ପରିଚୟ ଦେଉଥିଲେ। ଭଗବାନ ବୁଦ୍ଧଙ୍କର ଅନ୍ୟ ଏକ ନାମ ‘ଆଦିତ୍ୟ ବନ୍ଧୁ’ (ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ବଂଶଧର) ମଧ୍ୟ ରହିଛି। ସେଥିପାଇଁ ବୌଦ୍ଧ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ବଂଶାବଳୀର ଅନେକ ବର୍ଣ୍ଣନା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ।

୪. ବିଭିନ୍ନ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଗୋଷ୍ଠୀ
ଭାରତର ଅନେକ ଜାତି ଓ ବଂଶଧର ନିଜକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶ ସହ ଯୋଡ଼ନ୍ତି:

ନମସୂଦ୍ର: ବଙ୍ଗାଳର କିଛି ଗୋଷ୍ଠୀ ନିଜକୁ ପ୍ରାଚୀନ ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶର ବଂଶଧର ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି।
ମୋର୍ଯ୍ୟ ବଂଶ: କିଛି ମାନ୍ୟତା ଅନୁସାରେ ଚନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତ ମୋର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ବଂଶ ମଧ୍ୟ ଶାକ୍ୟ ବଂଶ (ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶର ଏକ ଶାଖା) ସହିତ ଜଡ଼ିତ।

୫. ବିଦେଶରେ ପ୍ରଭାବ
କେବଳ ଭାରତ ନୁହେଁ, ବରଂ ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସିଆର କିଛି ଦେଶ ଯଥା ଥାଇଲ୍ୟାଣ୍ଡର ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜକୁ ‘ରାମ’ ବୋଲି କୁହନ୍ତି (ଯଥା: ବର୍ତ୍ତମାନର ରାଜା ରାମ (X))। ସେମାନେ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଆଦର୍ଶରେ ଅନୁପ୍ରାଣିତ ହୋଇ ନିଜକୁ ସେହି ଗୌରବର ଅଂଶ ବୋଲି ମନେକରନ୍ତି।

ଏହି ସମସ୍ତ ବିଷୟରୁ ଜଣାପଡ଼େ ଯେ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ବଂଶ କେବଳ ଏକ ରାଜନୈତିକ ବଂଶ ନଥିଲା, ବରଂ ଏହା ଏକ ସାଂସ୍କୃତିକ ଏବଂ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଚେତନା ଭାବେ ଆଜି ମଧ୍ୟ ଭାରତୀୟ ଜନମାନସରେ ଜୀବିତ ଅଛି।

ସ୍ଵପ୍ନବ୍ରତ ଦାଶ
Kaivalya Siddhi Dham