କୋଶେ କୋଶେ ପାଣି ବଦଳେ, ଚାରି କୋଶେ ବାଣୀ
ପ୍ରଦୀପ କୁମାର ପଣ୍ଡା ଦର୍ଶନ ସମୀକ୍ଷା ଭୁବନେଶ୍ୱର
ନାମ ତା’ର ଥିଲା ରାମଚନ୍ଦ୍ର। କିନ୍ତୁ ଲୋକେ ତାକୁ “ରାମୁ” କହୁଥିଲେ। ସେ କଟକର ଲୋକ। ତା’ର ସାଙ୍ଗ ଥିଲା ସମ୍ବଲପୁରର ବିକାଶ। ଆଉ ଗୋଟେ ସାଙ୍ଗ ଥିଲା ବ୍ରହ୍ମପୁରର ସୁରେଶ। ତିନିଜଣ ମିଶି ଗୋଟେ ଦିନ ସାଇକେଲ୍ରେ ବାହାରିଲେ ଦେଶ ଦେଖିବାକୁ।
ରାସ୍ତାରେ ଯାଉଥିବା ବେଳେ ରାମୁ କହିଲା, “ଆଜି କ୍ଷୀର ପିଇବା।”
ବିକାଶ ହସିଲା, “କ୍ଷୀର କ’ଣ? ଗୋରସ କହ!”
ସୁରେଶ ଟାଣ ସ୍ୱରରେ କହିଲା, “ତୁମେ ଦୁହେଁ ଭୁଲ୍। ଆମ ପାଖେ ତାକୁ ପାତଲ୍ ଘଣ୍ଟା କହନ୍ତି!”
ତିନିଜଣ ହସି ପଡ଼ିଲେ। ରାମୁ କହିଲା, “କୋଶେ କୋଶେ ପାଣି ବଦଳେ, ଚାରି କୋଶେ ବାଣୀ। ଏହି ତ ଭାରତ!”
ସେମାନେ ଆଗକୁ ଗଲେ। ଗୋଟେ ଗାଁରେ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେଠାରେ ଗୋଟେ ବୁଢ଼ା ମଣିଷ ବସିଥିଲା। ରାମୁ ପଚାରିଲା, “କାକା, ଏଇ ଗଛର ନାଁ କ’ଣ?”
ବୁଢ଼ା କହିଲା, “ସଜନା।”
ଆଉ ଗୋଟେ ଗାଁରେ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେଠାରେ ପଚାରିବାରୁ ଲୋକେ କହିଲେ, “ମୁନିକା।”
ରାମୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇଗଲା। “ଏଇ ତ ସେଇ ଗଛ! କିନ୍ତୁ ନାଁ ବଦଳିଗଲା!”
ସନ୍ଧ୍ୟା ହେଲା। ସେମାନେ ଗୋଟେ ଧାବାରେ ବସିଲେ। ରାମୁ କହିଲା, “ଭାତ ଦିଅ।”
ଢାବାୱାଲା କହିଲା, “ଏଇଠି ସାଦମ୍ କୁହାଯାଏ।”
ବିକାଶ କହିଲା, “ଆମ ପାଖେ ଚାୱଲ୍।”
ସୁରେଶ ହସିଲା, “ଭୋକ ତ ସବୁଠି ସମାନ!”
ରାତିରେ ସେମାନେ ଗୋଟେ ଗଛ ତଳେ ବସି କଥା ହେଉଥିଲେ। ରାମୁ କହିଲା, “ମୋ ବାପାଙ୍କ ସାନଭାଇଙ୍କୁ ଆମେ ଦାଦା କହୁ। ବଙ୍ଗଳାରେ ବଡ଼ଭାଇଙ୍କୁ ଦାଦା କହନ୍ତି। ଆମ ଆଈ ମାନେ ବୋଉର ବୋଉ। ମରାଠୀରେ ବୋଉକୁ ହିଁ ଆଈ କହନ୍ତି। ଆମେ ପିଲା କହୁ, ହିନ୍ଦୀରେ କୁକୁର ଛୁଆକୁ ପିଲ୍ଲା କହନ୍ତି।”
ବିକାଶ କହିଲା, “ଏଇଥିପାଇଁ ତ ବଡ଼ ବଡ଼ କମ୍ପାନୀ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଟଙ୍କା ଖର୍ଚ୍ଚ କରନ୍ତି। ଗୋଟେ ନାଁ ଭାରତରେ ଭଲ ଲାଗେ, ଜାପାନରେ ଅର୍ଥ ଓଲଟା ହୋଇଯାଏ। ସ୍ପାନିସ୍ରେ ‘ନୋଭା’ ମାନେ ‘ଚାଲେ ନାହିଁ’। କିଏ ଏମିତି କାର୍ କିଣିବ?”
ସୁରେଶ ଧୀରେ କହିଲା, “ଭାଷା ବଦଳେ, ପାଣି ବଦଳେ, ବାଣୀ ବଦଳେ। କିନ୍ତୁ ମଣିଷର ଭୋକ, ହସ, ଲୁହ କେବେ ବଦଳେ ନାହିଁ। ଏହି ବିବିଧତା ଭିତରେ ଏକତାକୁ ବୁଝିବା ହିଁ ପ୍ରକୃତ ବ୍ରାଣ୍ଡିଙ୍ଗ। ଆଉ ଏହା ହିଁ ପ୍ରକୃତ ମଣିଷପଣିଆ।”
ତିନିଜଣ ଚୁପ୍ ହୋଇଗଲେ। ଆକାଶରେ ତାରା ଝଲସୁଥିଲା। ଦୂରରୁ ଗୋଟେ ନଦୀର ଶବ୍ଦ ଆସୁଥିଲା। ପବନ ଗଛର ପତ୍ରକୁ ହଲାଉଥିଲା। ସେମାନେ ବୁଝିଗଲେ—ଭାରତ ଏକ ଦେଶ ନୁହେଁ। ଏହା ଏକ ବିଶ୍ୱ ସଂଗ୍ରହାଳୟ। ପ୍ରତି କୋଶରେ ନୂଆ ଭାଷା, ନୂଆ ଗନ୍ଧ, ନୂଆ କାହାଣୀ। କିନ୍ତୁ ସବୁ କାହାଣୀର ଶେଷରେ ଗୋଟେ ହିଁ କଥା—ମଣିଷ।
ରାମୁ ହସିଲା। “ଆଜି ଆମେ ତିନିଜଣ ଭିନ୍ନ ଭାଷାରେ କଥା ହେଲୁ। କିନ୍ତୁ ଭୋକ ଲାଗିଲା ସମାନ। ହସିଲୁ ସମାନ। ଆଉ ଏଇ ତାରା ଦେଖି ଚୁପ୍ ହେଲୁ ମଧ୍ୟ ସମାନ।”
ସେଦିନ ରାତିରେ ତିନିଜଣ ଗଛ ତଳେ ଶୋଇପଡ଼ିଲେ। ସ୍ୱପ୍ନରେ ସେମାନେ ଦେଖିଲେ—ଗୋଟେ ବିଶାଳ ଭାରତ, ଯେଉଁଠି ପ୍ରତି ପାହାଡ଼, ପ୍ରତି ନଦୀ, ପ୍ରତି ଜଙ୍ଗଲ ନିଜ ଭାଷାରେ କଥା କହୁଛି। କିନ୍ତୁ ସବୁ ଭାଷାର ଶେଷରେ ଗୋଟେ ହିଁ ଗୀତ—ମଣିଷର ଗୀତ।
କୋଶେ କୋଶେ ପାଣି ବଦଳେ, ଚାରି କୋଶେ ବାଣୀ—କେବଳ ଏକ ସାଧାରଣ କଥା ନୁହେଁ, ବରଂ ଭାରତୀୟ ସମାଜ, ସଂସ୍କୃତି ଓ ଭାଷାର ଗଭୀର ବିବିଧତାକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କରୁଥିବା ଏକ ଗଭୀର ସତ୍ୟ। ଏହି ପ୍ରବଚନର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଯେ ଯେପରି ପ୍ରତି ଏକ କୋଶ ଦୂରତ୍ୱରେ ପାଣିର ସ୍ୱାଦ, ଗୁଣ ଓ ପ୍ରକୃତି ବଦଳିଯାଏ, ସେହିପରି ମାତ୍ର ଚାରି କୋଶ ବ୍ୟବଧାନରେ ମନୁଷ୍ୟର ଭାଷା, ଉପଭାଷା, ଉଚ୍ଚାରଣ ରୀତି ଓ କଥାବାର୍ତ୍ତାର ଢଙ୍ଗ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇଯାଏ। ଏହା ଆମ ଦେଶର ଭୌଗୋଳିକ, ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ ଭାଷାଗତ ବହୁମୁଖୀତାର ଏକ ଜୀବନ୍ତ ଉଦାହରଣ।
ଭାରତ ଭଳି ଏକ ବିଶାଳ ଦେଶରେ ଯେଉଁଠାରେ ପର୍ବତ, ନଦୀ, ଜଙ୍ଗଲ ଓ ମାଟିର ପ୍ରକୃତି ପ୍ରତି କିଛି ଦୂରରେ ବଦଳିଯାଏ, ସେଠାରେ ମନୁଷ୍ୟର ଜୀବନଯାତ୍ରା, ଖାଦ୍ୟପେୟ ଓ ଭାଷା ମଧ୍ୟ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ। ଓଡ଼ିଶାରେ ଏହି ପ୍ରବଚନଟି ବିଶେଷ ଭାବରେ ପ୍ରଚଳିତ, କାରଣ ଏଠାରେ ଗୋଟିଏ ଜିଲ୍ଲାରୁ ଅନ୍ୟ ଜିଲ୍ଲାକୁ ଯିବା ସମୟରେ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାର ଉପଭାଷାରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, କଟକ ଓ ପୁରୀର ଓଡ଼ିଆ କଥିତ ଭାଷା ସହିତ ସମ୍ବଲପୁର କିମ୍ବା କୋରାପୁଟର କଥିତ ଭାଷାରେ ଯେଉଁ ପାର୍ଥକ୍ୟ ରହିଛି, ତାହା ଏହି ପ୍ରବଚନକୁ ସତ୍ୟ ପ୍ରମାଣିତ କରେ।
ଗୋଟିଏ ଗାଁରେ ଯେଉଁ ଶବ୍ଦ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, କିଛି କିଲୋମିଟର ଦୂରରେ ଥିବା ଅନ୍ୟ ଗାଁରେ ସେହି ଶବ୍ଦର ଉଚ୍ଚାରଣ କିମ୍ବା ଅର୍ଥ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଭିନ୍ନ ହୋଇପାରେ। ଏହି ବିବିଧତା କେବଳ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ, ବରଂ ସମଗ୍ର ଭାରତରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ଉତ୍ତର ଭାରତରେ ହିନ୍ଦୀର ବିଭିନ୍ନ ରୂପ, ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତରେ ତାମିଲ, ତେଲୁଗୁ, କନ୍ନଡ ଓ ମାଲାୟାଲମର ଉପଭାଷା, ପୂର୍ବ ଭାରତରେ ବଙ୍ଗଳା ଓ ଅସମୀୟାର ବିଭିନ୍ନ ରୂପ—ସବୁ ଏହି ପ୍ରବଚନର ସତ୍ୟତାକୁ ସ୍ଥାପିତ କରନ୍ତି। ଏହି ଭାଷାଗତ ପରିବର୍ତ୍ତନ କେବଳ ଭୌଗୋଳିକ ଦୂରତ୍ୱ ଯୋଗୁଁ ହୁଏ ନାହିଁ, ବରଂ ଇତିହାସ, ସଂସ୍କୃତି, ବ୍ୟବସାୟ, ବିବାହ ସମ୍ପର୍କ ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ପରମ୍ପରା ମଧ୍ୟ ଏଥିରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।
ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଯେତେବେଳେ ଯାତାୟାତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସୀମିତ ଥିଲା, ସେତେବେଳେ ଗୋଟିଏ ଅଞ୍ଚଳର ଲୋକ ଅନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳ ସହିତ କମ୍ ଯୋଗାଯୋଗ ରଖୁଥିଲେ, ଫଳରେ ସେମାନଙ୍କ ଭାଷା ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭାବରେ ବିକଶିତ ହେଲା। ଆଜିକାଲି ଯଦିଓ ଆଧୁନିକ ଯୋଗାଯୋଗ ମାଧ୍ୟମ, ଶିକ୍ଷା ଓ ମାଧ୍ୟମର ପ୍ରଭାବରେ ଭାଷାଗତ ପାର୍ଥକ୍ୟ କିଛି ମାତ୍ରାରେ କମିଯାଉଛି, ତଥାପି ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ଏହି ବିବିଧତା ଏବେ ବି ବଞ୍ଚି ରହିଛି। ଏହି ପ୍ରବଚନ ଆମକୁ ଏହା ମଧ୍ୟ ଶିଖାଏ ଯେ ଭାଷା କେବଳ ଯୋଗାଯୋଗର ମାଧ୍ୟମ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ଏକ ସମୁଦାୟର ପରିଚୟ, ସଂସ୍କୃତି ଓ ଇତିହାସର ବାହକ।
ଯେତେବେଳେ ଆମେ ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳର ଲୋକଙ୍କ ସହିତ କଥାବାର୍ତ୍ତା କରୁ, ସେତେବେଳେ ଆମେ କେବଳ ନୂଆ ଶବ୍ଦ ଶିଖୁ ନାହୁଁ, ବରଂ ସେମାନଙ୍କ ଜୀବନଦୃଷ୍ଟିକୋଣ, ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଓ ପରମ୍ପରାକୁ ମଧ୍ୟ ବୁଝିପାରୁ। ଏହି ବିବିଧତା ଆମ ଦେଶର ଶକ୍ତି। ଭାରତର ସଂବିଧାନ ମଧ୍ୟ ଏହି ଭାଷାଗତ ବିବିଧତାକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇଛି ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଭାଷାକୁ ସ୍ୱୀକୃତି ପ୍ରଦାନ କରିଛି। ଯଦି ଆମେ ଏହି ବିବିଧତାକୁ ସମ୍ମାନ ନ କରି ଗୋଟିଏ ଭାଷାକୁ ସବୁଠାରେ ଜୋର କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁ, ତେବେ ଆମେ ଆମର ସାଂସ୍କୃତିକ ସମୃଦ୍ଧିକୁ ହରାଇବାର ଆଶଙ୍କା ରହିଛି।
ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ଏହି ପ୍ରବଚନ ଆମକୁ ସହିଷ୍ଣୁତା ଓ ଗ୍ରହଣଶୀଳତାର ଶିକ୍ଷା ଦିଏ। ଯେତେବେଳେ ଆମେ ବୁଝିପାରୁ ଯେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଞ୍ଚଳର ଭାଷା ସେହି ଅଞ୍ଚଳର ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ସମାନ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ, ସେତେବେଳେ ଆମେ ପରସ୍ପରକୁ ସମ୍ମାନ କରିବାକୁ ଶିଖୁ। ଆଧୁନିକ ଯୁଗରେ ଯେତେବେଳେ ବିଶ୍ୱୀକରଣ ଓ ଏକକୀକରଣର ଚାପ ବଢ଼ୁଛି, ସେତେବେଳେ ଏହି ପ୍ରବଚନ ଆମକୁ ସ୍ମରଣ କରାଏ ଯେ ଆମର ପରିଚୟ ଆମର ସ୍ଥାନୀୟ ଭାଷା ଓ ସଂସ୍କୃତିରେ ନିହିତ। ତେଣୁ ଆମକୁ ନିଜ ଭାଷାକୁ ସଂରକ୍ଷଣ କରିବା ସହିତ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଭାଷାକୁ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମାନ ଦେବା ଉଚିତ। ଶେଷରେ କହିବାକୁ ଗଲେ, କୋଶେ କୋଶେ ପାଣି ବଦଳେ, ଚାରି କୋଶେ ବାଣୀ—ଏହି ପ୍ରବଚନ କେବଳ ଏକ ପୁରୁଣା କଥା ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ଆମ ସମାଜର ବହୁରଙ୍ଗୀ ଚରିତ୍ରର ଏକ ଜୀବନ୍ତ ଦର୍ପଣ। ଏହା ଆମକୁ ମନେ ପକାଏ ଯେ ବିବିଧତା ହିଁ ଆମର ଏକତାର ମୂଳଦୁଆ ଏବଂ ଏହି ବିବିଧତାକୁ ସଂରକ୍ଷଣ କରିବା ହିଁ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ।
