ଉତ୍କଳମଣି ପଣ୍ଡିତ ଗୋପବନ୍ଧୁ ଦାସ ଜଣେ ମହାନ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମୀ ଓ ସମାଜସେବୀ ହେବା ସହିତ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟର ଜଣେ ବିଶିଷ୍ଟ କବି ଏବଂ ଲେଖକ ଥିଲେ । ସେ ହଜାରୀବାଗ ଜେଲରେ ବନ୍ଦୀ ଥିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କର ଅନେକ କାଳଜୟୀ ପୁସ୍ତକ ଓ କବିତା ରଚନା କରିଥିଲେ ।
ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଲିଖିତ ପ୍ରମୁଖ ପୁସ୍ତକଗୁଡ଼ିକର ତାଲିକା ନିମ୍ନରେ ଦିଆଗଲା:
- ବନ୍ଦୀର ଆତ୍ମକଥା: ଏହା ଗୋପବନ୍ଧୁଙ୍କର ସବୁଠାରୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ କାଳଜୟୀ ରଚନା । ଏଥିରେ ତାଙ୍କର ଦେଶପ୍ରେମ ଏବଂ କାରାଗାରର ଅନୁଭୂତି ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି । ଏହି ପୁସ୍ତକର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପଂକ୍ତି ହେଉଛି— “ମିଶୁ ମୋର ଦେହ ଏ ଦେଶ ମାଟିରେ, ଦେଶବାସୀ ଚାଲି ଯାଆନ୍ତୁ ପିଠିରେ” ।
- ଧର୍ମପଦ: କୋଣାର୍କ ମନ୍ଦିରର ମୁଣ୍ଡି ମାରି ଆତ୍ମବଳି ଦେଇଥିବା ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷୀୟ ବାଳକ ‘ଧର୍ମପଦ’ର ତ୍ୟାଗ ଓ ଉତ୍ସର୍ଗୀକୃତ ମନୋଭାବକୁ ନେଇ ସେ ଏହି ସୁନ୍ଦର କାବ୍ୟ ରଚନା କରିଛନ୍ତି
- କାରା କବିତା: ଜେଲରେ ବନ୍ଦୀ ଥିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କ ମନରେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ବିଭିନ୍ନ ଭାବନାକୁ ନେଇ ଏହି କବିତାଗୁଡ଼ିକ ସଂକଳିତ ହୋଇଛି ।
- ଅବକାଶ ଚିନ୍ତା: ଏହା ଗୋପବନ୍ଧୁଙ୍କ ଛାତ୍ର ଜୀବନରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବିଭିନ୍ନ ସମୟରେ ଲେଖାଯାଇଥିବା କବିତାଗୁଡ଼ିକର ଏକ ସଂଗ୍ରହ ।
- ଗୋପ ମାହାତ୍ମ୍ୟ: ଏହା ଏକ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଭିତ୍ତିକ ରଚନା ।
- ନଚିକେତା ଉପାଖ୍ୟାନ: ପୁରାଣ ବର୍ଣ୍ଣିତ ନଚିକେତାଙ୍କ କଥାକୁ ନେଇ ଏହି ପୁସ୍ତକଟି ରଚିତ ।
ଏହା ବ୍ୟତୀତ ସେ ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଦୈନିକ ସମ୍ବାଦପତ୍ର ‘ଦ ସମାଜ’ ଏବଂ ‘ସତ୍ୟବାଦୀ’ ପତ୍ରିକାର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ସମ୍ପାଦନ କରି ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟ ତଥା ସାମ୍ବାଦିକତା କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏକ ନୂତନ ଯୁଗର ସୂତ୍ରପାତ କରିଥିଲେ ।
