କାହିଁକି ସିଂହଦ୍ବାରରେ ଯାଆନ୍ତିନି ଗଜପତି ?
ପୁରୀ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରକୁ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ପ୍ରଥମ ସେବକ ତଥା ଗଜପତି ମହାରାଜା ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରବେଶ ଦ୍ଵାର ବା ସିଂହଦ୍ଵାର ଦେଇ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଏହା ପଛରେ ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ପରମ୍ପରା ଓ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ମାନ୍ୟତା ରହିଛି। ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତିର ଗବେଷକ ଏବଂ ପରମ୍ପରା ଅନୁଯାୟୀ ଏହାର ମୁଖ୍ୟ କାରଣଗୁଡ଼ିକ ନିମ୍ନରେ ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା :-
✨(୧) ରାଜନୀତି ଓ ଦେବପୂଜା ପାଇଁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଦ୍ଵାର :
ଗଜପତି ମହାରାଜା ଯେତେବେଳେ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରକୁ ନିଜର ପାରମ୍ପରିକ ରାଜକୀୟ ସେବା କିମ୍ବା ‘ରାଜନୀତି’ (ଦେବପୂଜା) ପାଇଁ ଆସନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ସେ ଦକ୍ଷିଣ ଦ୍ଵାର (ଅଶ୍ଵଦ୍ଵାର) ଦେଇ ମନ୍ଦିର ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବାର ବିଧି ରହିଛି।
✨(୨) ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ପତିତପାବନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ବିଧି :
ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ସିଂହଦ୍ଵାର ଗୁମୁଟରେ ପତିତପାବନ ଜଗନ୍ନାଥ ବିରାଜମାନ କରିଛନ୍ତି। ଗଜପତି ମହାରାଜାଙ୍କୁ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ଚଳନ୍ତି ପ୍ରତିମା ବା ‘ଠାକୁର ରାଜା’ କୁହାଯାଏ। ସେଥିପାଇଁ ପାରମ୍ପରିକ ସେବା ସମୟରେ ରାଜକୀୟ ଛାମୁ ଆଲଟ, କାହାଳୀ ଓ ପଟୁଆର ସହ ପତିତପାବନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖ (ସିଂହଦ୍ଵାର) ଦେଇ ଯିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ଦକ୍ଷିଣ ଦ୍ଵାର ଦେଇ ଯିବା ଅଧିକ ଶାସ୍ତ୍ରସମ୍ମତ ମନେ କରାଯାଏ।
✨(୩) ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ଐତିହାସିକ ପ୍ରଥା :
ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର ଅଧିନିୟମ ଏବଂ ସେବା ସୂଚୀ ଅନୁସାରେ ଚତୁର୍ଦ୍ଧା ମୂର୍ତ୍ତିଙ୍କର ପ୍ରତ୍ୟେକ ସେବକ, ସାଧୁସନ୍ଥ ଏବଂ ଗଜପତିଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଦ୍ଵାର ଓ ନୀତି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୋଇଛି। ସେହିପରି, ନବକଳେବର ସମୟରେ ବ୍ରହ୍ମଦାରୁ ଆସିବା ବେଳେ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ଉତ୍ତର ଦ୍ଵାର ଓ ସାଧାରଣ ସେବକମାନେ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ପଶ୍ଚିମ ଦ୍ଵାର ବ୍ୟବହାର କରିବାର ମଧ୍ୟ ପରମ୍ପରା ରହିଛି।
ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବାକୁ ଗଲେ, ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ସିଂହଦ୍ଵାର ସାଧାରଣ ଜନତା ଏବଂ ଭକ୍ତ ମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମୁଖ୍ୟ ଦ୍ଵାର ହୋଇଥିବା ବେଳେ ଗଜପତି ମହାରାଜା ନିଜର ସେବା ପୂଜା ସମୟରେ କେବଳ ପାରମ୍ପରିକ ଓ ରାଜକୀୟ ବିଧି ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ କେବଳ ଦକ୍ଷିଣ ଦ୍ଵାରକୁ ହିଁ ବ୍ୟବହାର କରିଥାନ୍ତି।
ପୁରୀ ଶଙ୍ଖକ୍ଷେତ୍ରରେ କାହିଁକି ବାଜେନି ଶଙ୍ଖ ?
ପୁରୀ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ତଥା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶଙ୍ଖକ୍ଷେତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଶଙ୍ଖ ବଜାଇବା ନିଷେଧ ବା ଏଠାରେ ଶଙ୍ଖ ନ ବାଜିବା ପଛରେ ପୁରାଣ, ପରମ୍ପରା ଏବଂ ଗବେଷଣାଭିତ୍ତିକ କେତେକ ମୁଖ୍ୟ କାରଣ ରହିଛି। ପୁରୀରେ ଶଙ୍ଖ ନ ବାଜିବାର ପ୍ରମୁଖ କାରଣ ଗୁଡ଼ିକ ନିମ୍ନରେ ପ୍ରଦତ୍ତ ହେଲା :-
✨(୧) ପୌରାଣିକ ମାନ୍ୟତା ଓ ଶଙ୍ଖାସୁର ବଧ :-
ଶଙ୍ଖାସୁରର ଅସ୍ଥି : ପୌରାଣିକ କଥାବସ୍ତୁ ଅନୁଯାୟୀ, ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ଶଙ୍ଖାସୁର ନାମକ ଅସୁରକୁ ବଧ କରିଥିଲେ। ଏହାପରେ ସେହି ଅସୁରର ଅସ୍ଥି ବା ହାଡ଼ରୁ ଶଙ୍ଖର ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା।
ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ନୀତି : ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରରେ ମହାପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ହେଉଛନ୍ତି ଦାରୁବ୍ରହ୍ମ (କାଠର ମୂର୍ତ୍ତି)। ଅସୁରର ଅସ୍ଥିରୁ ତିଆରି ଶଙ୍ଖକୁ ଏହି ପବିତ୍ର ଦାରୁ ବିଗ୍ରହଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ବଜାଇବା କିମ୍ବା ବ୍ୟବହାର କରିବା ପରମ୍ପରା ବିରୋଧୀ ବୋଲି ଧରାଯାଏ।
✨(୨) ଶଙ୍ଖକ୍ଷେତ୍ରର ସ୍ୱରୂପ :-
ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ରର ନିଜସ୍ୱ ଧ୍ୱନି : ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ର ପୁରୀର ଭୌଗୋଳିକ ଆକାର ଏକ ଦକ୍ଷିଣାବର୍ତ୍ତ ଶଙ୍ଖ ସଦୃଶ, ସେଥିପାଇଁ ଏହାକୁ ଶଙ୍ଖକ୍ଷେତ୍ର କୁହାଯାଏ। ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ ଯେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କ୍ଷେତ୍ରଟି ନିଜେ ଏକ ଜୀବନ୍ତ ଶଙ୍ଖ ଏବଂ ଏହାର ଅନ୍ତରରେ ସଦାସର୍ବଦା ଏକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଶଙ୍ଖଧ୍ୱନି ପ୍ରବାହିତ ହେଉଥାଏ। ତେଣୁ, ଏଠାରେ ଅଲଗା ଭାବେ ଶଙ୍ଖ ଫୁଙ୍କିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନଥାଏ।
✨(୩) ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ଅଭିଶାପ କାହାଣୀ :-
ଦେବୀଙ୍କ ଅସନ୍ତୋଷ : ଅନ୍ୟ ଏକ ମାନ୍ୟତା ଅନୁସାରେ, ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ଶଙ୍ଖାସୁରକୁ ବଧ କରିବା ପରେ ତାର ପତ୍ନୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଭିଶପ୍ତ ହୋଇଥିଲେ। ସେହି କାରଣରୁ ମଧ୍ୟ ଶଙ୍ଖକ୍ଷେତ୍ରରେ ପୂଜା ସମୟରେ ଶଙ୍ଖଧ୍ୱନି କରାଯାଏ ନାହିଁ।
✨(୪) ପରମ୍ପରା ଓ ସେବାୟତ ବ୍ୟବସ୍ଥା :-
ଶଙ୍ଖୁଆ ସେବାର ବିଲୁପ୍ତି : ପୁରୀ ମନ୍ଦିରର ଗବେଷକ ଓ ପଣ୍ଡିତମାନଙ୍କ ମତରେ, ଅତୀତରେ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରରେ ଶଙ୍ଖ ବଜାଇବା ପାଇଁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସେବାୟତ ବା ଶଙ୍ଖୁଆ ସେବକ ଥିଲେ। କାଳକ୍ରମେ ସେହି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପରିବାରର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ନ ରହିବା କିମ୍ବା ସେବା ବନ୍ଦ ହୋଇଯିବା ଫଳରେ ଏହି ରୀତିନୀତି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବନ୍ଦ ହୋଇ ଯାଇଛି।
ଶଙ୍ଖୁଆ ସେବକ (ବା ଶଙ୍ଖୁଆ ସେବା) ହେଉଛି ପୁରୀ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିରର ପାରମ୍ପରିକ ଛତିଶା ନିଯୋଗ ଅନ୍ତର୍ଗତ ୧୧୯ ପ୍ରକାର ସେବା ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ବିଶେଷ ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସେବା। ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ସତ୍ତ୍ୱଲିପି ଅନୁଯାୟୀ ଏହା ୮୫ ନମ୍ବର ସେବା ଭାବେ ତାଲିକାଭୁକ୍ତ ହୋଇଛି।
ଶଙ୍ଖ ବାଦନ : ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ନୀତିକାନ୍ତି, ଯେପରିକି ମଙ୍ଗଳ ଆଳତି, ଅବକାଶ, ଧୂପ ଏବଂ ବିଶେଷ ପର୍ବପର୍ବାଣୀ ସମୟରେ ମନ୍ଦିର ପରିସରରେ ଶଙ୍ଖ ବଜାଇବା ଏହି ସେବକଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଥିଲା।
ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ସେବା : ଏହି ସେବାଟି ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ଭାବେ ଗୋଟିଏ ପରିବାର ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପାଦନ କରା ଯାଇଥାଏ।
ଶାଢ଼ିବନ୍ଧା ସେବା ନୁହେଁ : ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ଅନ୍ୟ କେତେକ ପ୍ରମୁଖ ସେବା ଭଳି ଏଥିପାଇଁ ସେବକଙ୍କୁ ପ୍ରଶାସନ ପକ୍ଷରୁ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ‘ଶାଢ଼ିବନ୍ଧା’ ସମ୍ମାନ ମିଳିନଥାଏ।
ଶଙ୍ଖୁଆ ସେବା ବନ୍ଦ : ବର୍ତ୍ତମାନ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ଭିତରେ ନିୟମିତ ଭାବେ ଶଙ୍ଖ ବଜାଇବାର ଏହି ପରମ୍ପରା ବା ଶଙ୍ଖୁଆ ସେବା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ବିଲୁପ୍ତ ହୋଇ ଯାଇଛି, କାରଣ ଏହି ବଂଶର ଦାୟାଦ ନଥାଇ ସେବକଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ହେବା କିମ୍ବା ଉପଯୁକ୍ତ ସେବାୟତଙ୍କ ଅଭାବ ଯୋଗୁଁ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ଯେଉଁ ୧୭-୧୮ଟି ସେବା ସଦାଦିନ ପାଇଁ ବନ୍ଦ ହୋଇ ଯାଇଛି, ସେଥି ମଧ୍ୟରୁ ଶଙ୍ଖୁଆ ସେବା ଅନ୍ୟତମ।
ଲୋକବିଶ୍ୱାସ ଓ ମାନ୍ୟତା : ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ଏକ ସ୍ୱୟଂ “ଶଙ୍ଖକ୍ଷେତ୍ର” ହୋଇଥିବାରୁ ଏଠାରେ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ଶଙ୍ଖ ବାଜିବା କଥା, ମାତ୍ର ବର୍ତ୍ତମାନ ମନ୍ଦିର ଗର୍ଭଗୃହ କିମ୍ବା ଭିତରେ କେହି ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଭାବେ ଶଙ୍ଖ ବଜାଉ ନାହାନ୍ତି।
Leave a Reply