ଅର୍ଣ୍ଣବ ବାତ୍ୟା ଓ ଗଞ୍ଜାମ ବନ୍ୟା: ବିଜେପି ସରକାରର ଅବହେଳାର କଳଙ୍କିତ ଅଧ୍ୟାୟ
ପ୍ରଦୀପ କୁମାର ପଣ୍ଡା ଦର୍ଶନ ସମୀକ୍ଷା ଭୁବନେଶ୍ୱର
ଅକ୍ଟୋବର ୨୩ ତାରିଖରୁ ହିଁ ସମ୍ଭାବ୍ୟ ବାତ୍ୟାକୁ ନେଇ ଆଗୁଆ ସତର୍କ ସୂଚନା ଜାରି ହୋଇଥିଲା। ଇଣ୍ଡିଆ ମିଟିଓରୋଲୋଜିକାଲ୍ ଡିପାର୍ଟମେଣ୍ଟ (ଆଇଏମଡି) ପକ୍ଷରୁ ବାରମ୍ବାର ସତର୍କବାଣୀ ଦିଆଯାଇଥିଲା। ଏପରିକି ଅକ୍ଟୋବର ୨୭ରୁ ୨୯ ତାରିଖ ମଧ୍ୟରେ ଦକ୍ଷିଣ ଓଡ଼ିଶାରେ ପ୍ରବଳ ବର୍ଷାର ସୂଚନା ମିଳିବା ସହ ଗଞ୍ଜାମ ଓ ଗଜପତି ଜିଲ୍ଲାକୁ ରେଡ୍ ଆଲର୍ଟ ମଧ୍ୟ ଜାରି କରାଯାଇଥିଲା। ତଥାପି ଯାହା ଘଟିଲା ତାହା କେବଳ ପ୍ରାକୃତିକ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ନୁହେଁ; ଏହା ଥିଲା ମାନବକୃତ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ। ବିଜେପି ସରକାରର ଜଳସମ୍ପଦ ବିଭାଗ ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଗମ୍ଭୀର ବିଫଳତା ଯୋଗୁଁ ଗଞ୍ଜାମବାସୀ ଏକ କେବେ ଦେଖିନଥିବା ବନ୍ୟାର ଶିକାର ହେଲେ।
ଯାହା ଜଣାପଡୁଛି, ଅକ୍ଟୋବର ୨୮ ତାରିଖରେ ଭଞ୍ଜନଗର, ସୋରଡ଼ା ଏବଂ ଧନେଇ ଜଳଭଣ୍ଡାର ପ୍ରାୟ ୮୦% ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା। ପ୍ରବଳ ବର୍ଷା ଯୋଗୁଁ ହଠାତ୍ ଜଳପ୍ରବାହ ବୃଦ୍ଧି ପାଇବା ପରେ ହିଁ ଜଳଭଣ୍ଡାରଗୁଡ଼ିକର ଗେଟ୍ ଖୋଲାଗଲା। ତାହା ପୁଣି ତଳିଆ ଅଞ୍ଚଳର ଲୋକଙ୍କୁ କୌଣସି ଆଗୁଆ ସତର୍କ ସୂଚନା ନଦେଇ! ଯାହାର ପରିଣାମ ସ୍ୱରୂପ ଗଞ୍ଜାମବାସୀଙ୍କ ପାଇଁ ଭୟଙ୍କର ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ଆସିଲା। କେବେ ଦେଖିନଥିବା ବନ୍ୟା ପରିସ୍ଥିତି ସୃଷ୍ଟି ହେଲା, ବ୍ୟାପକ ଧନଜୀବନ ନଷ୍ଟ ହେଲା। ଦୁଃଖର କଥା, ସେହି ଭୁଲ୍ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଲୋକଙ୍କୁ ଅକଥନୀୟ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେବା ସହ ସେମାନଙ୍କର ବିପୁଳ କ୍ଷତି ଘଟାଇଲା।
ଋଷିକୂଲ୍ୟା ନଦୀ ଅବବାହିକାରେ ଅନେକ ମଧ୍ୟମଧରଣର ଜଳଭଣ୍ଡାର ସହିତ ଶହ ଶହ କ୍ଷୁଦ୍ର ଜଳସେଚନ ପ୍ରକଳ୍ପ (MIP), ଡାଇଭର୍ସନ୍ ୱିୟର୍ ଏବଂ ଚେକ୍ ଡ୍ୟାମ୍ ରହିଛି। ହେଲେ ସେଗୁଡ଼ିକରୁ କାହିଁକି ଆଗୁଆ ଆବଶ୍ୟକ ପରିମାଣର ଜଳ ନିଷ୍କାସନ କରାଗଲା ନାହିଁ? ବନ୍ୟା କିମ୍ବା ବାତ୍ୟା ପରିସ୍ଥିତିର ମୁକାବିଲା ସମୟରେ ଏହା ତ’ ଜଳସମ୍ପଦ ବିଭାଗର ଏକ ନିୟମିତ କାର୍ଯ୍ୟପଦ୍ଧତି ଅଟେ। ଆଗୁଆ ଜଳ ନିଷ୍କାସନ କରି ଭଣ୍ଡାରରେ ଖାଲି ସ୍ଥାନ ରଖିବା, ତଳିଆ ଅଞ୍ଚଳକୁ ସତର୍କ କରିବା ଏବଂ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଭାବେ ଜଳ ପ୍ରବାହ କରିବା — ଏସବୁ ମୌଳିକ ଦାୟିତ୍ୱ। କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ତାହା ହୋଇପାରିଲା ନାହିଁ। ବରଂ ହଠାତ୍ ଗେଟ୍ ଖୋଲି ଦିଆଗଲା, ଯାହା ଫଳରେ ଋଷିକୂଲ୍ୟା ଓ ତା’ର ଉପନଦୀଗୁଡ଼ିକରେ ଜଳସ୍ତର ବିପଦସୀମା ଅତିକ୍ରମ କରିଗଲା। ପୁରୁଷୋତ୍ତମପୁର, ଆସିକା, ସୋରଡ଼ା ଆଦି ସ୍ଥାନରେ ନଦୀ ବିପଦସୀମାଠାରୁ ବହୁତ ଉପରେ ପ୍ରବାହିତ ହେଲା।
ଏପରି ଅକ୍ଷମଣୀୟ ଅବହେଳା ପାଇଁ ଦାୟୀ କିଏ? ଏହି ମାନବକୃତ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା ପାଇଁ ଦାୟୀ କିଏ? ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଲୋକଙ୍କ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାର ଜବାବ ବିଜେପି ସରକାର ଦେବ କି?
ପ୍ରଭାବିତ ଅଞ୍ଚଳର କ୍ଷତିର ଏକ ସ୍ନାପସଟ୍ ଦେଖିଲେ ହୃଦୟ କମ୍ପି ଉଠେ। ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲାରେ ପ୍ରାୟ ୩୦୦ରୁ ଅଧିକ ଗ୍ରାମ ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ଜଳମଗ୍ନ ହୋଇଥିଲା। ହଜାର ହଜାର ଲୋକ ଘରଛାଡ଼ା ହୋଇ ଆଶ୍ରୟସ୍ଥଳୀକୁ ଯିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଲେ। ସରକାରୀ ତଥ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରାୟ ୫୯ ହଜାରରୁ ଅଧିକ ଲୋକଙ୍କୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତର କରାଯାଇଥିଲା। ଗଞ୍ଜାମରେ ଏକା ଏକା ୪୨ ହଜାରରୁ ଅଧିକ ଲୋକ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଥିବା ବେଳେ ଗଜପତିରେ ମଧ୍ୟ ବିପୁଳ ସଂଖ୍ୟାରେ ଲୋକ ବିପଦରେ ପଡ଼ିଥିଲେ। ପ୍ରାୟ ୭୫ ହଜାର ହେକ୍ଟରରୁ ଅଧିକ ଫସଲ ଜଳମଗ୍ନ ହୋଇ ନଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲା। ୧୬୦୦ରୁ ଅଧିକ ଘର ଧ୍ୱଂସ ବା ଗମ୍ଭୀର ଭାବେ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇଥିଲା। ରାସ୍ତାଘାଟ, ସେତୁ, ଜଳସେଚନ ପ୍ରଣାଳୀ ଓ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଭୟଙ୍କର ଭାବେ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇଥିଲା। ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ରେଳଯୋଗାଯୋଗ ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଇଥିଲା। କନ୍ଧମାଳରେ ଭୂସ୍ଖଳନରେ ଜୀବନହାନି ଘଟିଥିଲା। ସରକାର ଶୂନ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁର ଦାବି କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବାସ୍ତବରେ ଲୋକଙ୍କ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଓ କ୍ଷତି ଅପରିମେୟ ଥିଲା।
ପାଟ୍ରାପୁରରେ ୫୪୬ ମିଲିମିଟର, ସୋରଡ଼ାରେ ୫୦୩ ମିଲିମିଟର ପରି ଅଭୂତପୂର୍ବ ବର୍ଷା ହୋଇଥିଲା। ଏତେ ପ୍ରବଳ ବର୍ଷା ଏକ ବିରଳ ଘଟଣା ହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ଆଗୁଆ ସତର୍କତା ଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ଜଳଭଣ୍ଡାର ପରିଚାଳନାରେ ବିଫଳତା ଦେଖାଦେବା କ୍ଷମାଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ସରକାର ଦାବି କରୁଛନ୍ତି ଯେ ସେମାନେ କିଛି ପରିମାଣର ଜଳ ଆଗୁଆ ନିଷ୍କାସନ କରିଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ବାସ୍ତବରେ ଭଣ୍ଡାରଗୁଡ଼ିକ ଉଚ୍ଚ ସ୍ତରରେ ଥିବା ଏବଂ ହଠାତ୍ ଗେଟ୍ ଖୋଲିବା ଘଟଣା ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ପ୍ରମାଣ କରେ ଯେ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ସାବଧାନତା ନେଇ ନଥିଲେ। ତଳିଆ ଅଞ୍ଚଳର ଲୋକଙ୍କୁ ଆଗୁଆ ସୂଚନା ନଦେଇ ଗେଟ୍ ଖୋଲିବା ଏକ ଗୁରୁତର ବିଫଳତା। ଲୋକେ ରାତିରେ ଘୁମିବା ବେଳେ ହଠାତ୍ ଜଳପ୍ରବାହ ଆସିବା ଯୋଗୁଁ ଅନେକ ଘର, ଗୋରୁଗାଈ, ଫସଲ ସବୁ ଧୋଇହୋଇ ଗଲା।
ଏହି ଘଟଣା କେବଳ ଗଞ୍ଜାମର ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ନୁହେଁ। ଏହା ରାଜ୍ୟ ସରକାରର ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ପରିଚାଳନା ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଦୁର୍ବଳତାକୁ ଉନ୍ମୋଚନ କରିଛି। ବିଜେପି ସରକାର କ୍ଷମତାକୁ ଆସିବା ପରେ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ପରିଚାଳନାରେ ଉନ୍ନତି ଆଣିବାର ଦାବି କରିଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଏହି ଘଟଣାରେ ଦେଖାଗଲା ଯେ ଆଗୁଆ ସତର୍କତା ଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ସମନ୍ୱୟ, ଯୋଗାଯୋଗ ଓ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଗ୍ରହଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ବିଫଳତା ରହିଛି। ଜଳସମ୍ପଦ ବିଭାଗ ଓ ଜିଲ୍ଲା ପ୍ରଶାସନ ମଧ୍ୟରେ ସମନ୍ୱୟର ଅଭାବ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖାଗଲା। ତଳିଆ ଅଞ୍ଚଳର ଲୋକଙ୍କୁ ସତର୍କ କରିବାର ବ୍ୟବସ୍ଥା ନଥିବା ବା ବିଫଳ ହୋଇଥିବା ଦେଖାଗଲା।
ବିରୋଧୀ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ଏହି ବିଫଳତାକୁ ନେଇ ଗମ୍ଭୀର ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠାଇଛନ୍ତି। ସେମାନେ କହିଛନ୍ତି ଯେ ଆଗୁଆ ସତର୍କତା ଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ଜଳଭଣ୍ଡାର ପରିଚାଳନାରେ ତ୍ରୁଟି ହୋଇଛି। ଅବୈଧ ବାଲି ଖନନ ଯୋଗୁଁ ନଦୀ ବନ୍ଧଗୁଡ଼ିକ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଥିବା ମଧ୍ୟ ଅଭିଯୋଗ ହୋଇଛି। ଏହି ସବୁ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ସରକାର ଦେବା ଉଚିତ୍। କେବଳ ରିଲିଫ୍ ବଣ୍ଟନ କରି କିମ୍ବା ଆକାଶ ସର୍ଭେ କରି ଦାୟିତ୍ୱରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଲୋକଙ୍କ ଘର, ଫସଲ, ଜୀବିକା ନଷ୍ଟ ହୋଇଛି। ଅନେକ ପରିବାର ଆଜି ମଧ୍ୟ ଆଶ୍ରୟସ୍ଥଳୀରେ ରହିଛନ୍ତି। ପୁନର୍ବାସ ଓ କ୍ଷତିପୂରଣ ପାଇଁ ସରକାର କେତେ ଦ୍ରୁତ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି ତାହା ଦେଖିବାକୁ ରହିଛି। କିନ୍ତୁ ଏତେ ବଡ଼ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ପରେ କେବଳ ରିଲିଫ୍ ଯଥେଷ୍ଟ ନୁହେଁ। ଦାୟିତ୍ୱ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ଆବଶ୍ୟକ। କେଉଁ ଅଧିକାରୀ କେଉଁ ସ୍ତରରେ ବିଫଳ ହେଲେ, କାହିଁକି ଆଗୁଆ ଜଳ ନିଷ୍କାସନ କରାଗଲା ନାହିଁ, କାହିଁକି ତଳିଆ ଅଞ୍ଚଳକୁ ସତର୍କ କରାଗଲା ନାହିଁ — ଏସବୁର ସ୍ପଷ୍ଟ ଉତ୍ତର ଲୋକଙ୍କୁ ଜାଣିବା ଅଧିକାର ଅଛି।
ଓଡ଼ିଶା ପୂର୍ବରୁ ଅନେକ ବଡ଼ ବାତ୍ୟା ଓ ବନ୍ୟା ସହ ମୁକାବିଲା କରିଛି। ୧୯୯୯ ସୁପର୍ ସାଇକ୍ଲୋନ୍ ପରେ ରାଜ୍ୟ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ପରିଚାଳନା ବ୍ୟବସ୍ଥା ଗଢ଼ିତୋଳିଥିଲା। ସେହି ପରମ୍ପରାକୁ ବଜାୟ ରଖିବା ଓ ଆହୁରି ଉନ୍ନତ କରିବା ଏବେର ସରକାରର ଦାୟିତ୍ୱ ଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଅର୍ଣ୍ଣବ ବାତ୍ୟା ପରବର୍ତ୍ତୀ ବନ୍ୟାରେ ଦେଖାଗଲା ଯେ ସେହି ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଫାଟ ରହିଛି। ବିଶେଷକରି ଜଳଭଣ୍ଡାର ପରିଚାଳନାରେ ଏହି ଫାଟ ଗମ୍ଭୀର।
ଏହି ଘଟଣାରୁ ଶିକ୍ଷା ନେବା ଉଚିତ୍। ଭବିଷ୍ୟତରେ ଏପରି ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ଆସିଲେ ଯେପରି ଲୋକଙ୍କ ଜୀବନ ଓ ସମ୍ପତ୍ତି ସୁରକ୍ଷିତ ରହେ, ସେଥିପାଇଁ ଦୃଢ଼ ପଦକ୍ଷେପ ନେବା ଆବଶ୍ୟକ। ଜଳଭଣ୍ଡାର ପରିଚାଳନା ନୀତିକୁ ଆହୁରି ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ କଠୋର କରିବା, ତଳିଆ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଆଗୁଆ ସତର୍କ କରିବାର ବ୍ୟବସ୍ଥା ସୁଦୃଢ଼ କରିବା, ଅବୈଧ ବାଲି ଖନନ ରୋକିବା ଏବଂ ନଦୀ ବନ୍ଧଗୁଡ଼ିକୁ ମଜବୁତ୍ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ସରକାର ଯଦି ଏହି ଦାୟିତ୍ୱ ପୂରଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ତେବେ ଲୋକଙ୍କ ଦୁଃଖ ଆହୁରି ବଢ଼ିବ।
ଅର୍ଣ୍ଣବ ବାତ୍ୟା ଓ ତା’ ପରବର୍ତ୍ତୀ ବନ୍ୟା ଗଞ୍ଜାମ ଓ ଦକ୍ଷିଣ ଓଡ଼ିଶାର ଲୋକଙ୍କ ଉପରେ ଏକ ଗଭୀର ଆଘାତ ଦେଇଛି। ଏହି ଆଘାତର ଦାୟିତ୍ୱ କେବଳ ପ୍ରକୃତିର ଉପରେ ନୁହେଁ; ଏହା ସରକାରର ଅବହେଳା ଓ ବିଫଳ ପରିଚାଳନାର ମଧ୍ୟ ଫଳ। ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଲୋକଙ୍କ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାର ଜବାବ ବିଜେପି ସରକାର ଦେବେ କି? ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଆଜି ମଧ୍ୟ ଅନୁତ୍ତରିତ ରହିଛି। ଲୋକେ ଆଶା କରୁଛନ୍ତି ଯେ ସରକାର ଏହି ବିଫଳତାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରି ଦାୟିତ୍ୱ ନେବେ ଏବଂ ଭବିଷ୍ୟତରେ ଏପରି ଘଟଣା ପୁନରାବୃତ୍ତି ନହେବା ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ପଦକ୍ଷେପ ନେବେ। ନଚେତ୍ ଏହି କଳଙ୍କ ଇତିହାସରେ ଲିପିବଦ୍ଧ ହୋଇ ରହିବ।
