କଟକର ଦଶହରା ଓ ତାରକାସି କାମକଟକ ଦଶହରା ଏବଂ ଦୁର୍ଗା ପୂଜାର ଇତିହାସ ପ୍ରାୟ ୫୦୦ ବର୍ଷରୁ ଅଧିକ ପୁରୁଣା।
କଟକ ଦଶହରାର ପ୍ରାରମ୍ଭ ଏବଂ ଏହାର କ୍ରମବିକାଶର ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟଗୁଡ଼ିକ ନିମ୍ନରେ ଆଲୋଚନା କରାଗଲା:
୧. ପୂଜାର ପ୍ରାରମ୍ଭ (୧୬ଶ ଶତାବ୍ଦୀ)
ଶ୍ରୀ ଚୈତନ୍ୟ ଦେବଙ୍କ ଆଗମନ: ଇତିହାସ ଅନୁସାରେ, ୧୫୧୨ ରୁ ୧୫୧୭ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ ମଧ୍ୟରେ ଯେତେବେଳେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସନ୍ଥ ଶ୍ରୀ ଚୈତନ୍ୟ ମହାପ୍ରଭୁ ଓଡ଼ିଶା ଆସିଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ସେ କଟକର ଗଦଗଡ଼ିଆ ଘାଟ ନିକଟରେ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ। ପ୍ରଥମ ପୂଜା ମଣ୍ଡପ: ଶ୍ରୀ ଚୈତନ୍ୟଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ କଟକର ବାଲୁ ବଜାର (ବିନୋଦ ବିହାରୀ ମଣ୍ଡପ) ଠାରେ ପ୍ରଥମେ ମାଆ ଦୁର୍ଗାଙ୍କର ଶାରଦୀୟ ପୂଜା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା। ସେହି ସମୟରେ ଏକ ପିତ୍ତଳ ମୂର୍ତ୍ତି ଓ ଘଟ ସ୍ଥାପନ କରି ପୂଜା କରାଯାଉଥିଲା।
୨. ମୃଣ୍ମୟୀ ମୂର୍ତ୍ତିର ପରମ୍ପରା
ବାନାର୍ଜୀ ପରିବାରର ଅବଦାନ: ୧୫୧୭ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ବାଲୁ ବଜାରଠାରେ ବଙ୍ଗଳା ଶୈଳୀରେ ପ୍ରଥମ କରି ମାଆଙ୍କର ମୃଣ୍ମୟୀ (ମାଟିର) ମୂର୍ତ୍ତି ନିର୍ମାଣ କରାଗଲା। ଏହି ମୂର୍ତ୍ତି ଗଠନର ଦାୟିତ୍ୱ ବାନାର୍ଜୀ (ଠାକୁର) ପରିବାର ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ବାଲୁ ବଜାରର ମାଆ ଦୁର୍ଗାଙ୍କୁ କଟକରେ ଆଦରରେ “ବଡ଼ ଭଉଣୀ” ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରାଚୀନ ମଣ୍ଡପ: କାଳକ୍ରମେ ସହରର ଚାନ୍ଦିନୀ ଚୌକ (ସାନ ଭଉଣୀ), କାଜି ବଜାର ଆଦି ପୀଠ, ଏବଂ ପ୍ରାୟ ୨୭୪ ବର୍ଷର ପୁରୁଣା ସର୍ପା ଦୁର୍ଗା ପୂଜା ମଣ୍ଡପ ଭଳି ସ୍ଥାନରେ ପୂଜା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା।
୩. ସାର୍ବଜନୀନ ପୂଜାର ରୂପାନ୍ତର (୧୯ଶ ଶତାବ୍ଦୀ)
ପୂର୍ବରୁ ଏହି ପୂଜା କେବଳ କେତେକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପରିବାର କିମ୍ବା ଜମିଦାରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ଥିଲା। କିନ୍ତୁ ୧୮୩୨ ରୁ ୧୮୯୦ ମସିହା ମଧ୍ୟରେ ବାଲୁ ବଜାର ଏବଂ କାଜି ବଜାର ଅଞ୍ଚଳରେ ସ୍ଥାନୀୟ ବାସିନ୍ଦା ଓ ବ୍ୟବସାୟୀମାନଙ୍କ ମିଳିତ ସହଯୋଗରେ ଏହା “ସାର୍ବଜନୀନ” (ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ) ପୂଜାରେ ପରିଣତ ହେଲା।
୪. ନେତାଜୀଙ୍କ ଅବଦାନ
ଭାରତର ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମ ସହିତ ମଧ୍ୟ କଟକ ଦଶହରାର ସମ୍ପର୍କ ରହିଛି। ୧୯୧୬ ମସିହାରେ ନେତାଜୀ ସୁଭାଷ ଚନ୍ଦ୍ର ବୋଷ ନିଜ ସାଥୀମାନଙ୍କ ସହ ମିଶି ଓଡ଼ିଆ ବଜାର ସ୍ଥିତ ନିଜ ପୈତୃକ ବାସଭବନରେ “କଟକ ଦୁର୍ଗାବାଡ଼ି ସମିତି” ଆନୁକୁଲ୍ୟରେ ଗୋଷ୍ଠୀଗତ ଦୁର୍ଗା ପୂଜାର ଶୁଭାରମ୍ଭ କରିଥିଲେ।
୫. ‘ରୌପ୍ୟ ନଗରୀ’ ଓ ଚାନ୍ଦି ମେଢ଼ର ବିବର୍ତ୍ତନ
ପୂର୍ବରୁ ମଣ୍ଡପଗୁଡ଼ିକ ସୋଲ, ଜରି ଏବଂ ରଙ୍ଗୀନ କାଗଜରେ ସଜାଯାଉଥିଲା। କିନ୍ତୁ କଟକର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସୁନା-ରୂପା ତାରକସି କାମ ଏହି ପର୍ବକୁ ଏକ ନୂଆ ପରିଚୟ ଦେଇଥିଲା।
ପ୍ରଥମ ଚାନ୍ଦି ମେଢ଼: ୧୯୫୬ ମସିହାରେ ଚୌଧୁରୀ ବଜାର ପୂଜା କମିଟି ପ୍ରଥମ କରି ମାଆଙ୍କ ପାଇଁ ରୂପାର ଚାନ୍ଦି ମେଢ଼ ନିର୍ମାଣ କରି ଇତିହାସ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ।ସୁନା ମେଢ଼: ୨୦୦୨ ମସିହାରେ ଚୌଧୁରୀ ବଜାର ପୂଜା କମିଟି ପୁଣି ଥରେ ମାଆଙ୍କ ପାଇଁ ସୁନାର ମୁକୁଟ ଓ ସୁନା ମେଢ଼ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥିଲେ। ବର୍ତ୍ତମାନ କଟକର ପ୍ରାୟ ୩୦ରୁ ଅଧିକ ମଣ୍ଡପରେ ଭବ୍ୟ ଚାନ୍ଦି ଓ ସୁନା ମେଢ଼ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ।
୬. ଭାଇଚାରାର ପ୍ରତୀକ ଏବଂ ଭସାଣି ଉତ୍ସବ
କଟକ ଦଶହରାର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ଏହାର ଭାଇଚାରା। ଏହି ପୂଜାରେ ହିନ୍ଦୁ ଓ ମୁସଲିମ୍ ଉଭୟ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଲୋକମାନେ ଏକାଠି ହୋଇ ମେଢ଼ ତିଆରି ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସାଜସଜ୍ଜା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ବିଜୟା ଦଶମୀ ପରଦିନ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହେଉଥିବା ଭସାଣି ଶୋଭାଯାତ୍ରା ଏବଂ କାଠଯୋଡ଼ି ନଦୀର ଦେବୀଗଡ଼ଠାରେ ପ୍ରତିମା ବିସର୍ଜନ ଉତ୍ସବ ସାରା ଓଡ଼ିଶାରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ମଧୁବାବୁ (ମଧୁସୂଦନ ଦାସ)
ଓଡ଼ିଶାର ଶିଳ୍ପକଳାର ଉନ୍ନତି ପାଇଁ ‘ଓଡ଼ିଶା ଆର୍ଟ ୱେୟାର ୱର୍କସ’ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ। କଟକର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରୂପା ତାରକାସି କାମ କୁ ସେ ସାରା ବିଶ୍ୱରେ ପରିଚିତ କରାଇଥିଲେ। ଆଜି କଟକ ଦଶହରାରେ ଯେଉଁ ଭବ୍ୟ “ରୂପା ମେଢ଼” ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ, ତାହା ପଛରେ ମଧୁବାବୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ ତାରକାସି କାରିଗରମାନଙ୍କ କଳାର ଏକ ବଡ଼ ଅବଦାନ ରହିଛି।
ମଧୁବାବୁଙ୍କ ବାସଭବନ
ମଧୁବାବୁ କଟକର ମିଶନ ରୋଡ୍ରେ ରହୁଥିଲେ। ସେହି ସମୟରେ କଟକର ଦଶହରା ଭସାଣି ଓ ପର୍ବର ପରିବେଶକୁ ସେ ଖୁବ୍ ନିକଟରୁ ଦେଖିଥିଲେ, ଯାହା ତାଙ୍କ ଐତିହାସିକ ସ୍ମୃତି ସହ ଜଡ଼ିତ।
