ଓଡ଼ିଶାରେ ନଦୀଗୁଡ଼ିକର ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ଵରେ ନଦୀବନ୍ଧ (River Embankments) ନିର୍ମାଣର ଇତିହାସ ବହୁତ ପୁରୁଣା ଏବଂ ଏହା ୧୯ଶ ଶତାବ୍ଦୀର ମଧ୍ୟଭାଗରୁ (୧୮୩୦-୧୮୬୦ ମସିହା ମଧ୍ୟରେ) ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ କାଳରେ ବ୍ୟାପକ ଭାବରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା ।
ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ସମୟ ସୀମା ଓ ଇତିହାସ ନିମ୍ନରେ ଦିଆଗଲା:
ରାଜା ରାଜୁଡ଼ା ସମୟ (ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ପର୍ଯ୍ୟାୟ): ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ବନ୍ୟା ଦାଉରୁ ରକ୍ଷା ପାଇବା ପାଇଁ ସ୍ଥାନୀୟ ରାଜାମାନେ କିଛି ମାଟି ବନ୍ଧ ତିଆରି କରିଥିଲେ । ଉଦାହରଣ ସ୍ଵରୂପ, କଟକ ସହରକୁ ମହାନଦୀ ଓ କାଠଯୋଡ଼ି ବନ୍ୟାରୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ରାଜା ମର୍କତ କେଶରୀ (୧୦ମ ଶତାବ୍ଦୀ) ପଥର ବନ୍ଧ ନିର୍ମାଣ କରିଥିବା ଇତିହାସରୁ ଜଣାପଡ଼େ ।
ସରକାରୀ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ (୧୮୩୧ ମସିହା): ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ କାଳରେ ୧୮୩୧ ମସିହାରେ ପବ୍ଲିକ ୱର୍କସ ଡିପାର୍ଟମେଣ୍ଟ (PWD) ଏହି ନଦୀବନ୍ଧଗୁଡ଼ିକର ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣ ଦାୟିତ୍ଵ ନିଜ ହାତକୁ ନେଇଥିଲା ।
ଆଧୁନିକ ନଦୀବନ୍ଧ ଓ ବ୍ୟାରେଜ୍ ନିର୍ମାଣ (୧୮୬୦-୧୮୬୫ ମସିହା): ଓଡ଼ିଶାର ବନ୍ୟା ସମସ୍ୟାର ସ୍ଥାୟୀ ସମାଧାନ ପାଇଁ ୧୬୦ ରୁ ୧୬୫ ମସିହା ମଧ୍ୟରେ କାଠଯୋଡ଼ି ନଦୀର ନରାଜଠାରେ ପଥର ବନ୍ଧ ଓ ୱିଅର୍ (Weir) ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଥିଲା, ଯାହାଦ୍ଵାରା ମହାନଦୀର ଜଳ ପ୍ରବାହକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରାଯାଇପାରିଲା ।
ନୌସେନା ଓ ନଦୀବନ୍ଧ ସଂସ୍କାର: ୧୮୬୬ ମସିହାରେ ଓଡ଼ିଶାରେ ହୋଇଥିବା ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ (ନଅଙ୍କ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ) ପରେ ନଦୀଗୁଡ଼ିକର ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ଵରେ ବନ୍ଧକୁ ଅଧିକ ସୁଦୃଢ଼ କରିବା ଏବଂ କେନାଲ୍ ଖୋଳିବା କାମ ବ୍ରିଟିଶ ସରକାର ଜୋରସୋରରେ କରିଥିଲେ ।
ସ୍ଵାଧୀନତା ପରେ ସଂସ୍କାର:
ସ୍ଵାଧୀନତା ପରେ ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରମୁଖ ନଦୀ ଯେପରିକି ମହାନଦୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣୀ, ବୈତରଣୀର ବନ୍ୟା ଜଳକୁ ରୋକିବା ପାଇଁ ହୀରାକୁଦ ଭଳି ବଡ଼ ବନ୍ଧ ନିର୍ମାଣ ହେଲା । ଏହା ସହିତ ନଦୀର ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ଵରେ ହଜାର ହଜାର କିଲୋମିଟର ଲମ୍ବର ମାଟି ଓ ପଥର ପ୍ୟାକିଂ ବନ୍ଧ ନିର୍ମାଣ କରାଗଲା, ଯାହାକୁ ବର୍ତ୍ତମାନର ଓଡ଼ିଶା ଜଳସମ୍ପଦ ବିଭାଗ ନିୟମିତ ଭାବେ ଉଚ୍ଚ ଏବଂ ପ୍ରଶସ୍ତ କରୁଛନ୍ତି
ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରଥମ ବୃହତ ନଦୀବନ୍ଧ ଯୋଜନା ହେଉଛି ହୀରାକୁଦ ନଦୀବନ୍ଧ ପ୍ରକଳ୍ପ (Hirakud Dam Project)。
ଏହି ଯୋଜନା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କିଛି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ତଥ୍ୟ:
କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ: ଭାରତ ସ୍ୱାଧୀନତା ପାଇବା ପରେ ୧୯୪୮ ମସିହା ଅପ୍ରେଲ ୧୨ ତାରିଖରେ ତତ୍କାଳୀନ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ପଣ୍ଡିତ ଜବାହରଲାଲ ନେହେରୁ ଏହାର ଭିତ୍ତିପ୍ରସ୍ତର ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ।
କାର୍ଯ୍ୟ ଶେଷ ଓ ଉଦ୍ଘାଟନ: ଏହି ବନ୍ଧର ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ ୧୯୫୩ ମସିହାରେ ଶେଷ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ୧୯୫୭ ମସିହା ଜାନୁଆରୀ ୧୩ ତାରିଖରେ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ନେହେରୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଭାବେ ଉଦ୍ଘାଟିତ ହୋଇଥିଲା।
ନଦୀ ଓ ସ୍ଥାନ: ଏହା ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲାରେ ମହାନଦୀ ଉପରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଛି।
ଏହା କେବଳ ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରଥମ ନୁହେଁ, ବରଂ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାରତର ସର୍ବପ୍ରଥମ ବହୁମୁଖୀ ନଦୀବନ୍ଧ ଯୋଜନାଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ ଏବଂ ଏହା ବିଶ୍ୱର ଦୀର୍ଘତମ ମାଟିବନ୍ଧ (Earthen Dam) ଅଟେ।
